Kalendarz zbioru roślin barwierskich

Autor

Ania Bednarek-Reszka

5 stycznia 2026

Przyszedł, przez niektórych bardziej, przez innych mniej oczekiwany Nowy Rok. Dla większość z nas to czas snucia planów, postanowień, wyzwań i nowej energii do działania. Jednak Nowy Rok nie oznacza, że mamy zaczynać wszystko od nowa, skreślić wszystko to co było, by zrobić miejsce nowemu, lepszemu. Pamiętajmy, że wszystkie wydarzenia nas czegoś uczą, że dzięki nim jesteśmy bogatsi i silniejsi. Patrzmy więc w przyszłość z nadzieją i miłością.

Nowy cykl w świecie roślin

A jak jest w świecie roślin? Czy zmiana cyferek w roczniku coś dla nich znaczy?

Dla roślin zimowy czas to okres odpoczynku i snu. Zbierają siły by narodzić się na nowo wiosną i zacząć nowy okres wegetacyjny – nowy cykl od kiełkowania do wydania nasion – czas kiedy rośliny mogą w pełni się rozwijać dzięki dostępności światła, ciepła i wilgoci. Cykl ten, w zależności od położenia terenu, wynosi w Polsce średnio od 200 do 230 dni (u roślin górskich nawet około 100 dni). W porównaniu z naszymi 365 dniami, czas ten wydaje się dość krótki. Zwłaszcza w przypadku roślin jednorocznych (tyle trwa ich całe życie). Jakie więc plany mają rośliny na nowy rok? Niezmienne. One nie musza się zastanawiać i priorytetyzować. Mają jeden jedyny cel – nowe życie. Muszą wytworzyć nasiona by wydać nowe pokolenie. Wszystkie siły i moce przeznaczają na to by wykiełkować, wzrosnąć, zakwitnąć, dać owoc i nasiona.

Czyż my nie działamy podobnie jeśli bardzo chcemy osiągnąć jakiś cel? Czyż nie rzucamy wszystkich sił na szalę? Być może nie zdajemy sobie sprawy jak podobni jesteśmy do innych organizmów na świecie. Czasem zapominamy jak wiele nas łączy. A budowa i życie roślin może być udaną metaforą naszego bytu.

Jak zbudowana jest roślina?

Zacznijmy od podstaw, czyli od korzenia. Im lepiej rozwinięty i dobrze związany z gruntem tym stabilniejsza jest roślina i ma większą szansę na pełen rozwój. Z korzenia wyrasta łodyga – swoisty kręgosłup, rusztowanie rośliny. Może być giętka odporna na silne podmuchy wiatru lub mocna i sztywna, by wygrać z innymi konkurencję o światło. Istnieją łodygi wyprostowane, płożące, czepne itd. Jest wiele typów łodyg, które przystosowane są do różnych warunków życia i siedlisk. Z łodygi wyrastają liście – organy dostarczające pożywienia i energii całej roślinie. Jeżeli roślina rozwija się prawidłowo to pojawiają się też kwiaty. Elementy organizmu często utożsamiane z pięknem rośliny. Kuszą kształtem, kolorem, zapachem by zwabić potencjalnego zapylacza. Są też takie rośliny, którym wystarczy podmuch wiatru bądź kropla wody aby osiągnąć swój cel. Resztki sił roślina przeznacza na wytworzenie owocu, który kryje w sobie skarb – nasiona, nowe pokolenie, przedłużenie gatunku. Jakże piękne jest życie roślin, choć krótkie, czasem kruche i trudne, w zimnie i deszczach, które przyszły znienacka. Jeżeli paracie się ogrodnictwem to zapewne wiecie że większość przycinanych roślin kwitnących będzie wypuszczało nowe kwiaty (ku naszej uciesze) ponieważ dążą do osiągnięcia zamierzonego efektu.

Stricte botanicznie

A teraz do rzeczy… botaniki powracając. Przygotowaliśmy dla Was kalendarz zbioru roślin barwierskich wraz z określeniem surowca, z którego można uzyskać kąpiel barwiącą. Kto był na warsztatach ten wie, że zawsze przemycam trochę wiedzy z zakresu biologii roślin. Ale nie martwcie się nie będzie tu rozprawki na temat pręcików, rodzajów liści i przekroju poprzecznego łodygi. Chcę raczej zaproponować wykorzystanie zbioru roślin do celów barwierskich jako okazji do ćwiczenia uważności. Bo czasem to co wydaje się proste jest bardziej złożone. Poniżej umieszczę kilka prostych definicji i rycin, które być może Was zainteresują.

Źródło: ,Jakub Mowszowicz, Flora Jesienna, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1986

Łodyga czy pęd? Często możecie się spotkać z tymi pojęciami stosowanymi zamiennie. Jednak łodyga to swoiste rusztowanie rośliny, na którym osadzone są liście i kwiaty. Miejsca z których wyrastają liście to tzw. węzły, a odcinki między nimi to międzywęźla. Może być to cześć zielna (niedrewniejąca) lub zdrewniała w przypadku drzew i krzewów. Pęd natomiast to łodyga wraz z organami, które z niej wyrastają. Pędy mogą być m.in.: nadziemne, podziemne, podwodne. Szczególnymi pędami nadziemnymi są rozłogi (poziomka, pięciornik) czy pędy wijące (chmiel, powój). Z kolei w pędach podziemnych wyróżniamy takie postacie jak: kłącza, cebule, bulwy czy rozłogi podziemne. Kłącza często mylone są z korzeniami. Jednak są to dwa zupełnie odmienne organy pełniące różne funkcję. Kłącza magazynują substancję zapasowe podczas zimy oraz przyczyniają się do rozmnażania (przez ich podział możemy uzyskać nowego osobnika). Korzenie natomiast przytwierdzają roślinę do podłoża, z którego pobierają wodę i sole mineralne.

W tabeli zbioru, ale również na warsztatach, często używamy określenia „ziele” pod którym rozumiemy całą nadziemną część rośliny.

Pragnę jeszcze wyjaśnić znaczenie pojęć kwiat i kwiatostan. To, co zazwyczaj nazywamy kwiatem patrząc na stokrotkę, nagietka czy rumianek, to z botanicznego punktu kwiatostan czyli zbiór wielu kwiatów na pędzie. W przypadku tych gatunków mamy do czynienia z typem kwiatostanu zwanego koszyczkiem. Dobrze nam znane kwiatostany męskie leszczyny zwane są kotkami. Natomiast trawy lub trzciny kwiaty mają zebrane w wiechy, a wrotycz w baldachogrona. Warto więc czasem przed wrzuceniem do gara przyjrzeć się roślinom. Moim zdaniem to fascynująca przygoda i odkrywanie cudu natury.

Źródło: D. Aichele, M. Golte-Bechtle, Jaki to kwiat, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1984

W tabeli znajdziecie optymalne terminy zbioru dla Polski środkowej. W innych rejonach kraju ze względu na warunki i długość okresu wegetacyjnego mogą się one różnić. Dlatego też ważne jest obserwowanie przyrody, stopnia rozwoju i kondycji roślin.

Ten tekst miał być czysto botaniczny – sucha, podręcznikowa wiedza, aby zauważyć to czego nie widzimy na co dzień. Ale jak to u mnie bywa często – coś mnie naszło. Może za sprawą kończącego się roku, a może z powodu książki, którą obdarowała mnie Ola („Powrót do korzeni” ). Mam nadzieję, że zatrzymacie się choć na chwilę w tym pędzie i z większą uważnością spojrzycie na rośliny oraz swoje życie.